امروز :
شنبه - ۴ خرداد - ۱۳۹۸
ساعت :

دکتر محمد ساطعی

اخبار

مشکلات حمل و نقل پس از بحران زلزله

امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

کرمانشاه لرزید و آن چه عیان شد، عملکرد دستگاه های امدادی و شیوه کار حادثه دیدگان و کمک رسان ها در شرایط بحرانی بود. با گذشت نزدیک به دو ماه از بزرگترین زلزله غرب کشور تب زلزله در کشور نخوابیده است و زلزله‌های بزرگ و کوچک متعددی در این مدت در شهرهای مختلف کشور از جمله کرمان رخ داده است، زلزله‌هایی که هر یک آزمونی برای سنجش مدیریت بحران کشور و دستگاه های متولی امدادرسانی است. ژاپنی‌ها جمله‌ای دارند که می‌گوید "تمام امکانات بشر برای پاسخ به هر زلزله‌ای، ناکافی است."

این حوادث باعث شد بسیاری نگران باشند با تخریب زیرساخت‌های حمل و نقل شهری و جاده ای امکان امدادرسانی به موقع فراهم نباشد و بحث زلزله در تهران دوباره سرزبان ها بیفند. مسدود شدن معابر شهری در هنگام وقوع حوادث و سوانح به ویژه زلزله یکی از مشکلات امدادرسانی به شمار می آید که چاره کار آن تعیین مسیرهای دارای اولویت از قبل و برنامه ریزی برای بازگشایی در زمان حادثه است. در نتیجه داشتن برنامه حمل و نقل اضطراری و انجام تمرین بازگشایی معابر اولویت دار ضروری خواهد بود و طرح های مطالعه شده در این زمینه باید از سوی نهادهای دخیل در موضوع اجرایی شود.  سیستم حمل و نقل درون شهری یک سیستم شبکه‌ای متغیر و توزیع شده به شکل گسترده است که نقش عملکردی آن می‌تواند تحت صدمات و خرابی‌های ناشی از وقوع زلزله دچار اختلال شود که مشکلات بسیاری را برای شبکه و بهبود و اصلاح فوری به همراه دارد و منجر به خسارات مستقیم و غیر مستقیم می‌شود. سیستم حمل و نقل درون شهری در زمینه حوادث پس از زلزله مسیری برای فرستادن پرسنلی مانند گروه امداد و نجات، گروه مهندسی است که در این زمینه وارد می‌شوند که کاهش تلفات را با انجام سریع عملیات امداد و نجات، انجام دهند. در این خصوص گفت و گویی با دکتر محمد ساطعی، مشاور عالی توسعه صنعت حمل و نقل ترتیب دادیم که در ادامه می خوانید.

 

برای آغاز گفت و گو ابتدا بحران را تعریف کنید؟

وقوع بلایای طبیعی، همانند سیل و زلزله تاثیرات مخربی بر ساختمان و ساکنان آن در ایران داشته است و با تخریب زیر ساخت ها عوارض اقتصادی و اجتماعی پردامنه‌ای بر کشور‌ها تحمیل کرده است. آسیب پذیری سکونتگاه‌های شهری به خصوص افراد کم در آمد در حاشیه شهرها، به طور مداوم افزایش یافته است؛ پس دامنه خسارتی که یک سانحه به وجود می‌آورد، تنها وابسته به قدرت ویرانگری آن نیست. در نتیجه شدت و فرآورانی این بلایای طبیعی هرقدر بیشتر باشد، به طور حتم میزان تلفات انسانی و خسارت‌های جانی و مالی نیز بیشتر می‌شود. ژاپنی‌ها پس از زلزله سال 1923 توکیو به فکر طراحی سیستمهای مقابله با سوانح طبیعی افتاده‌اند، تا حدی که امروزه زلزله‌های سهمگین به امری عادی تبدیل شده است. پس مقابله با سوانح طبیعی صرفا مقاوم سازی نیست، بلکه باید یک دید کلی نگر جهت مقابله با بحران پدید آورد تا از این طریق ابعاد بحران به حداقل کاهش یابد و بدین ترتیب در سال های اخیر مدیریت بحران نقش و جایگاه خود را در این امر یافته است. در ابتدا بهتر است به بررسی یک بحران بپردازیم.

 بحران یعنی وجود یک وضعیت غیر عادی؛ وضعیتی که جامعه به عنوان یک سیستم در شرایط عمومی آن حالت را ندارد. بحران یک واقعیت وجودی است، بدین معنی که در موقع بروز بحران عوامل داخلی موجب بحران می‌شوند و حتی در مواردی که عوامل خارجی در ماجرا مشهود است، می‌بینیم که جامعه استعداد درونی برای بروز پیشامد را داشته است. به عنوان مثال می‌توان گفت زلزله فاجعه نیست، بلکه ساخت و ساز و مدیریت ما فاجعه است. از خصوصیات دیگر بحران، بروز پارامترهای غیر قابل کنترل است. بحران انواعی دارد مانند بحران اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و طبیعی که در این مجموعه به بحران‌های ترافيكي درهنگام زلزله می‌پردازیم.

 

بحران‌هاي ترافيكي در هنگام وقوع زلزله
در هنگام وقوع زلزله، با پارامترهاي نامعين متفاوتي روبرو هستيم. يكي از مهمترين اين پارامترها، رفتارهاي انساني است؛ يعني تحليل شبكه كه شامل برآورد عرضه وتقاضا و سپس پاسخگويي به تقاضا است. در تمام مراحل، نياز به شناخت رفتارهاي انساني داریم. بعد از زلزله عده‌ای از افراد در سطح جاده های درون و برون شهری ، برای نجات، امداد و برقراری نظم حرکت می کنند و عده‌ای نیز به عنوان افراد آسیب دیده برای اطلاع از وضعیت خانواده یا تخلیه شهر واز جاده ها استفاده می کنند.
از مسائل مهم نگراني مردم در هنگام وقوع زلزله، اطلاع از وضعيت اعضاي خانواده است. در طول روز تعداد زيادي از بچه‌ها به‌ عنوان دانش آموز در مدارس يا در مهدكودك‌ها هستند. مطمئناً اطلاع از وضعيت اين كودكان ونوجوانان وكمك به آن ها مشكلات ترافيكي زيادي را ايجاد مي‌كند. در شبكه حمل ونقل و ارزيابي آن با چند گروه از افراد روبرو خواهيم بود.
 اولين آنها رانندگاني‌اندكه در هنگام بروز زلزله در سطح شبكه راه‌ها در حال رانندگي هستند. وسیله نقلیه آن ها نيز به نوعي مي‌تواند سبب انسداد مسيرها شود. دومين گروه مردمي هستند كه بعد از بروز زلزله، از شبكه با وسيله خود يا بدون آن براي اطلاع از وضعيت خانواده و یا تخليه آن ها و يا كمك رساني به ساير مردم استفاده مي‌كنند. سومين گروه، نيروهاي انتظامی هستند كه بايد ترافيك شبكه را بعد از زلزله كنترل كنند و در بازكردن مسير و اختصاص آن به نيروهاي امدادي، در جهت امدادرساني كمك کنند.
چهارمين گروه نيروهاي امدادي هستند كه براي انجام ماموريت خود از راه استفاده مي‌كنند.
پنجمين گروه نيز نيروهاي مديريت بحران در مسئله امدادرسانی هستند



رفتار رانندگان در هنگام وقوع زلزله چه عوامل مؤثر در وضعيت و رفتار رانندگان

در هنگام بروز زلزله عده‌اي از افراد با وسايل نقليه خود در حال استفاده از شبكه هستند. و زلزله مي‌تواند سبب انسداد مسيرها و بروز مشكلاتي شود كه ماشين‌هاي در حال حركت را گرفتار در ترافيك و راهبندان ناشي از عوامل مختلف موجب انسداد مسير کند. مواردي مانند خرابي پل‌ها، ريزش ديوارهاي حايل،تصادف ماشين ها، رها كردن ماشين‌ها در سطح جاده از جمله دلايل بسته شدن جاده‌ها مي‌تواند باشد. از آن جایی‌که بعد از بروز زلزله میزان زیادی از سطح شبکه توسط وسایل نقلیه می‌تواند اشغال شود، لذا رفتار رانندگان در شبکه می‌بایست به طور کامل مورد توجه قرار گیرد. چهار پارامتر در نحوه رفتار رانندگان اهميت زيادي دارد كه عبارتند از: شدت زلزله (ميزان آسيب ها)، زمان وقوع زلزله، سطح فرهنگ و پايبندي به مقررات وميزان اعمال مقررات.
زلزله هرچقدر شديدتر باشد ميزان آسيب ها بيشتر وگسترده تر مي‌شود ودر نتيجه وضعيت بحراني تري در پيش خواهد بود. هراس بيشتري در رانندگان ايجاد مي‌شود و رفتار غير منطقي بيشتري را شاهد خواهيم بود. انسداد مسيرها گسترده تر است؛ زيرا رانندگان تعجيل بيشتري براي اطلاع از وضعيت خانواده وكمك رساني به آن ها دارند.

زمان وقوع زلزله نيز در رفتار رانندگان داراي اهميت است. بروز زلزله در شب نسبت به روز ديرتر احساس مي‌شود، اما وقوع زلزله در شدت هاي بالا و در شب هنگام هراس بیشتري را ايجاد خواهد كرد. در طول شب اعمال مقررات (شرايط مشابه از نظر حجم ترافيكي ) سخت تر خواهد بود و بي نظمي بيشتري مشاهده مي‌شود. مهمترين عاملي كه استفاده از وسايل نقليه را بغرنج مي‌سازد بروز زلزله در ساعاتي است كه شبكه در زمان اوج ترافیک باشد. اين زمان اوج به طور معمول در ساعات اوليه صبح (براي مثال 7 تا9 صبح) و در عصرها هنگام برگشت ازكارها (برای مثال ساعت 17 تا 19 بعد از ظهر) است. البته این زمان‌ها بسته به عوامل شبکه (آزاد راه ها، شریان‌‌هاي درجه 1و2، جمع کننده‌ها و یا خیابان‌های محلی)، موقعیت (کاربری زمین، نوع سفرهای ناشی از عادت اجتماعی مردم، ساعات کاری) موقعیت فصلی و مانند آن، متفاوت خواهد بود. در این زمان‌ها سطح بیشتری از خیابان‌ها توسط وسایل نقلیه اشغال شده‌اند. به هر حال در ساعات اوج، مسيرهاي شهري با حداكثر ظرفيت خود در سطوح سرويس E كار مي‌كنند. اين سطح سرويس ناپايدار بوده وبه سرعت با بروز موانع كوچك در مسير تبديل به سطح سرويس F  مي‌شود. زلزله در ساعت اوج مي‌تواند اكثر مسيرهايي را كه با ظرفيت نزديك به ظرفيت خود حركت مي‌كنند، دچار مشكلات زيادي كند. تاکید عده‌ای بر استفاده از وسیله نقلیه شخصی و ادامه مسیر و در کنار آن رها کردن ماشین‌ها توسط افراد و... مشکلات زیادی را در ساعات اوج ایجاد خواهد کرد.

 

قانون گریزی چقدر در تشدید بحران موثر خواهد بود؟ تاثیر شرایط اجتماعی و فرهنگی را چگونه ارزیابی می کنید؟
در جوامعي كه تمايل زيادي به گريز از قوانين ومقررات وجود دارد و رانندگان خود را ملزم به رعايت حقوق ديگران نمي‌دانند، مشكلات ايجاد شده توسط وسايل نقليه‌اي كه در هنگام بروز زلزله در سطح شبكه قراردارند، بسيار خواهد بود.
كشورهاي جهان سوم داراي ضعف هاي عمده‌اي در اين زمينه هستند. در اين كشورها با وجود يك راهبندان كوچك در وضعيت‌هاي عادي، افراد سعي مي‌كنند به هر صورت خود را از راهبندان خارج كنند كه راحت ترين صورت آن استفاده از مسير مقابل است. اين مساله به خصوص با افزايش زمان راهبندان شدت مي‌يابد و ميزان پايبندي به مقررات را كاهش مي‌دهد.
به طور حتم در هنگام زلزله و یا وقوع راهبندان‌هاي گسترده به ويژه در ساعات اوج، امكان استفاده از سطح شبكه جاده ای درون و برون شهری براي وسايل امدادي كاهش خواهد يافت. در بررسی عمیق تر شبکه حمل و نقل بعد از زلزله، شرايط اجتماعی و فرهنگی مردم اهمیت زیادی خواهد داشت. پوشاندن این نقص به اجرای دقیق تر مقررات و شدت عمل بیشتر پلیس نيازمند است. میزان اعمال مقررات در نوع رفتار رانندگان تاثیر خواهد داشت. درصورت عدم حضور چشمگیر و موثر  پلیس و عدم اعمال مقررات به شکل صحیح آن، رفتارهای رانندگان آسیب بیشتری به وضعیت عبور و مرور وارد مي‌كند و سبب ناپایدار شدن شبکه حمل و نقل و اختلال در کار نیرو‌های امدادی می‌شود. در چنین شرایطی، نظارت و اجرای شدید مقررات توسط پلیس، موجب قانونمند شدن رفتار رانندگان خواهد شد.


در هنگام وقوع زلزله چه بحران‌هاي ترافيکي پیش می آید؟
 مسلما مشکل ترین قسمت یک عملیات امداد رسانی، به امر حمل و نقل مربوط می‌شود. علی‌رغم سرعت فوق العاده ترابری هوایی و مزایای روانی آن، به علت محدودیت ظرفیت هواپیما و کمبود  فرودگاه‌های قابل استفاده اغلب از به کارگیری آن در حجم زیاد، صرف نظر می‌شود بنابراين برای جابه جایی گسترده می‌بایست از حمل و نقل زمینی استفاده کرد و وسایل و جاده‌های ثانوی حمل و نقل بايد به دقت مورد بررسی و انتخاب قرارگیرد.

مهمترين مشكلي كه توسط وسايل نقليه‌اي كه در هنگام بروز زلزله در سطح شبكه حركت مي‌كنند، ايجاد مي‌شود، اشغال سطح شبكه و راه‌هاي دسترسي است. نيروهاي امداد ونجات و انتظامي، براي رسيدن به مقاصد خود نياز به استفاده از خيابان هايي دارند كه ممكن است توسط خودرو‌های شخصي اشغال شده باشند. خودروهایی که ممکن است جابه جا کردن آن ها برای آزاد کردن سطح معابر مشکل باشد. از طرفی وسایل نقلیه ای که درهنگام بروز زلزله در خیابان‌ها حرکت می‌کنند لزوما در مبدا و مقصد خود نیستند و لذا می‌خواهند ادامه مسیر داده و یا سعی می‌کنند به مبدا حرکت خود برگردند؛ این قضیه در ساعات اوج ترافیک پیچیده تر خواهد بود.

برای حل این مشکل اولین اقدامی که باید انجام گیرد چیست؟ اگر چراغ های راهنمایی از کار بی افتند و تصادف های در طول راه اتفاق بیفتد چه باید کرد؟
از اولين اقدامات بعد از زلزله، پاكسازي معابر و آزاد کردن آن ها براي عبور وسايل نقليه امدادي است، اما در اين جهت مشكلات زيادي ممكن است مطرح شود. در آزادراه‌ها كه سهولت حركت نسبت به ميزان دسترسي ارجحيت دارد، امكان دسترسي به آزادراه‌ها از طريق ورودي وخروجي‌هاي محدود بوده وممكن است در طول چند كيلومتر هيچ‌گونه دسترسي وجود نداشته باشد. از طرفی انسداد خروجی‌ها امکان تخلیه را به خصوص در زمانی که حجم ترافیک عبوری در حد ظرفیت آزاد راه بوده است، مشکل می‌کند. همچنین ماموران در بعضی از مسیر‌ها برای رسیدن به محل انسداد مسیر و رفع آن، نیاز به عبور از مسیري دارند که توسط وسایل نقلیه ديگر اشغال شده‌اند و یا این که وسایل نقلیه گرفتار شده مجبورند مسیر طولانی و پر تراکمی را براي رسیدن به مناطقی که ظرفیت پذیرش آن ها را برای توقف موقت دارند، طی کنند که بعدا در زمانی که امکان و اجازه حرکت برای آن ها فراهم می‌شود به حرکت خود ادامه  دهند.
در اثر زلزله ممكن است ايستگاه هاي توليد وخطوط انتقال برق دچار آسيب شود و برق مورد نياز چراغ هاي راهنمائي قطع شود،‌ (وضعيتي كه در زلزله‌هاي گذشته تجربه شده است) و يا اين كه خود چراغ ها آسيب ديده يا زمانبندي آن ها متناسب با وضعيت بحراني پيش آمده نباشد. اين عوامل و همچنين عدم حضور نيروهاي پليس مي‌تواند باعث بروز مشكلات زيادي در تقاطعاتي شود كه تردد بالايي در آن ها انجام مي‌پذيرد.
به علت هراس ايجادشده، عجله و عدم دقت لازم و يا خرابي‌هاي ناشي از راه، ممكن است تصادفاتي در سطح خيابان ها رخ دهد. اين تصادفات از سطح دسترسي به شبكه خواهند كاست.
از جمله مشكلاتي كه از طرف رانندگان ايجاد مي‌شود، رها كردن خودروها در سطح خيابان ها است. اين مسئله ممكن است در اثر آسيب هاي وارده برخودروها باشدكه امكان حركت از آن ها گرفته شده است و يا شوك و هراس ناشي از وقوع زلزله وي ا در اثر نااميدي از باز شدن مسيرها وت عجيل در جهت اطلاع يافتن از وضعيت خانواده رخ مي‌دهد، به خصوص اگر رانندگان در فاصله نزديكي از محل زندگي خود باشند.

نگرانی‌های ناشی از زلزله و تبعات آن را تشریح کنید؟
در زلزله‌های با شدت بالا که خرابی‌های زیادی را نیز در پی دارد اگر آموزش ها و آمادگی‌های ذهنی قبلی برای شهروندان وجود نداشته باشد؛ رفتار رانندگان و سایر شهروندان می‌تواند در استفاده از معابر، مشکلات زیادی را ایجاد کند. مواردی از قبیل عجله در اطلاع از وضعیت خانواده و یا تلاش برای رسیدن به یک نقطه امن و ردشدن از مناطق خطرناک و یا فرار از خطر پس از زلزله احتمالی که می‌تواند باعث عدم توجه به مقررات و اختلال درجریان عبور و مرور معابر شود.
از طرفي به علت سردرگمي و شوك وارده در تشخيص مسير، رانندگان دچار اضطراب مي‌شوند و حتي ممكن است مسيرهاي اصلي را گم كنند و مسيرهاي ديگري را طي کنند و اين امر باعث افزايش متوسط طول سفرها مي‌شود. از سوی دیگر به علت عدم آگاهی از محل و آسیب‌های مسیر، امکان انسداد در طول مسیر و یا تغییر مسیر نیز وجود دارد. این عمل تا رسیدن به مقصد مورد نظر احتمال دارد چندین بار برای آن ها تکرار شود.

راه‌هاي مواجهه با بحران‌هاي ترافيکي در هنگام وقوع زلزله را تشریح کنید؟ رفتار رانندگان و نیروهای امدادی در استفاده از شبكه بعد از زلزله
فهمیدیم بروز مشكلات در زلزله‌هايي با شدت بالا و در طول روز به ويژه در ساعت اوج، امري اجتناب ناپذير است.

آموزش همگاني واطلاع رساني مي‌توانند در تعديل رفتارهاي افراد بعد از بروز زلزله و كمك در تصميم گيري صحيح آن ها نقش موثر ي داشته باشند. آموزش ها بايد گسترده بوده وجداي از نيروها امدادي وانتظامي براي افراد عادي با سطوح مختلف تحصيلي نيز اجرا شود.
ساعات اوليه بعد از زلزله مي‌تواند نقش مهمي در زندگي افراد حادثه ديده داشته باشد. در اين راستا تخليه سطح راه‌ها از وسايل نقليه عبوري حیاتی است. براي تخليه وسايل نقليه، مشكلاتي مانند خروجي‌هاي محدود در طول آزاد راه ها، بسته شدن يك مسير در اثر تخريب پل و عدم امكان عبور از تقاطع و بسته شدن مسيرهاي كنارگذر، بسته بودن بعضي دسترسي‌ها به آزادراه‌ها و شریانه ا، وجود وسايل نقليه متراكم در پشت سر موانع و عدم امكان عبور از صف ترافيكي و رسيدن به موانع و رفع آن ها، وجود دارد.
بعد از گذشت ساعت اوليه بحران، تقاضا براي سفرهاي خاص مربوط به زلزله در سطح راه، توسط افراد عادي ايجاد مي‌شود. سفرهاي حاصله از زلزله، در صورتي كه محدود و كنترل و هدايت نشود، عرض محدود شبكه را اشغال و امدادرساني را دچار مشكل مي‌كند. اين سفرها مي‌تواند به دلايل زير ايجاد گیرد :

براي اطلاع از وضعيت خانواده و بستگان؛ براي امدادرساني و نجات مجروحان به مراكز امدادي؛ براي فرار از منطقه در معرض خطر مانند بروز آتش سوزي؛ براي تخليه خود و خانواده از شهر و يا محل آسيب ديده و رساندن آن ها به نقطه امن؛ حضور برخی افراد فرصت طلب برای سو استفاده از موقعیت بحرانی.
پيش بيني رفتار و شرايط نیروهای انتظامی و امدادی بعد از زلزله و نحوه استفاده از آن ها در شرايط بحران، نقش اساسي دارد كه بايد در طرح هاي مديريت بحران هر شهر و منطقه لحاظ شده باشد. نيروهاي پلیس، وظيفه گشودن و باز نگهداشتن مسيرها را (براي حركت نيروها امدادي و استفاده از آن ها) دارند تا با سرعت بیشتری ماموریت امداد و نجات انجام شود.

اما در عمل ممكن است مشكلاتي در استفاده از نيروها پيش آيد كه عبارتند از: در اثر زلزله، خود نيروها آسيب ديده باشند. اين امر سبب اختلال در انجام وظایف اين نيروها مي‌شود؛ درگير كمك رساني به خانواده خود باشند؛ دنبال اطلاع از وضعيت خانواده خود باشند؛ افراد در دسترس نبوده و يا دسترسي به مراكز خدمات براي آن ها دشوار باشد؛ مراكز انتظامي وامدادي يا تجهيزات آسيب ديده باشند؛ مشكلات سازماندهي که به علت عدم پيش بيني‌هاي لازم و يا بروز خرابي‌ها و آسيب‌هاي خارج از انتظار و يا عدم آموزش‌هاي لازم و عدم آمادگي براي چنين حوادثي، بهره دهي اين نيروها پایين باشد؛ به علت قطع سيستم‌هاي ارتباطي با مراكز مديريت بحران به ويژه در بيمارستان ها و مراكز امدادي كه تنها كانال ارتباطي آن ها خطوط تلفن است سازماندهي صحيح انجام نشده، برآورد صحيحي از نيازهاي مناطق آسيب ديده و توانايي‌هاي مراكز امدادي و انتظامي انجام نشود؛ براي رسيدن به محل هاي ماموريت خود دچار مشكل باشند. حتي بعد از اين كه نيروها با سازماندهي از مراكز استقرار خود براي انجام ماموريت اعزام مي‌شوند، به علت انسداد مسيرها ممكن است نتوانند به سرعت خود را به مناطق موردنظر برسانند؛ موانع انجام وظيفه در محل: شامل مواردي چون آتش سوزي، قطع آب وعدم امكان استفاده از نيروهاي آتش نشاني.

براي حل اين مشكلات و پيش بيني و مواجه با آن ها چه کارهایی باید صورت بگیرد تا در هنگام وقوع زلزله با مشکلات کمتری روبرو باشیم؟
از آن جايي كه حضور نيروهای امدادی و ارایه خدمات در لحظات اوليه بحران زلزله اهميت خاصي دارد، بايد ساختمان‌هاي محل استقرار آنان به ويژه بيمارستان ها و مراكز درماني با مقاومت بالايي ساخته شوند تا در صورت بروز زلزله بتوانند پايدار بوده وخدمات خود را ارایه دهند.
براي مقابله با زلزله به خصوص در كلان شهرهايي كه در معرض زلزله‌هايي با شدت بالا هستند موارد مهمي را بايد در نظر گرفت. در رابطه با نيروهاي انتظامي وامدادي مي‌توان به مواردي چون پيش بيني نحوه فراخواني، نحوه سازماندهي مجدد، نحوه جايگزيني افراد آسيب ديده و يا دور از دسترس، محل ها و موقعيته ايي كه بايد تحت پوشش قرار گيرند، اشاره كرد.

استفاده از نيروهاي كمكي خارج از منطقه آسيب ديده که از كارهاي بسيارمهمي است كه به ويژه در رابطه با شهرهاي بزرگ بايد انجام گيرد. نيروهايي كه وظيفه امداد وكمك رساني و يا برقراري نظم را دارند اگر خانواده‌هاي آن ها در محل ويا حوزه آسيب قرار گرفته باشند، تاحصول اطمينان از وضعيت خانواده نمي‌توانند سرويس دهي مناسبي داشته باشند.
با توجه به احتمال آسيب عده‌اي از نيروها و امكانات وحجم گسترده خرابي بايد امكان استفاده از نيروهاي انتظامی و نيروهاي مردمي مد نظر قرار گيرد. همچنین نيروهاي موظف انتظامي و امدادي، نيروهاي كمكي خارج از شهر و نيروهاي مردمي نيازمند به آموزش هستند. در شرايط بحراني تصميم گيري صحيح مشكل است و بدون آمادگي ذهني لازم اقدامات انجام شده مي‌تواند اشتباه و عجولانه باشد.
با توجه به مشكلات احتمالي، جابه جايي نيروها در سطح شهر بعد از بروز زلزله و انسداد مسيرها بايد تمام راه‌هاي دسترسي سريع لحاظ شود. مانند استفاده از هليكوپتر كه مي‌تواند براي محل هاي فاقد دسترسي وب حراني مفيد باشد و يا استفاده از سيستم مترو.

 

در ادامه بررسی در خصوص مدیریت حمل و نقل در شرایط بحرانی برای شهری مانند تهران انجام دهید؟

پس از زلزله کرمانشاه بازهم بحث احتمال وقوع زلزله در تهران داغ شد. اتفاقی که با توجه به ایمنی بسیار پایین‌شهر تهران بدون شک به یک فاجعه تبدیل خواهد شد. در این بین توجه بیش از پیش به مدیریت بحران می‌تواند از خسارات احتمالی این اتفاق بکاهد. با توجه به مشکلات سیستم حمل و نقل تهران که می‌تواند در هنگام زلزله به یک گلوگاه خطرناک تبدیل شود آمادگی برای این بحران بسیار ضروری است.

اغلب فاجعه های شهری به سبب وقوع زلزله رخ میدهد تعداد بسیاری از شهرهای دارای تراکم جمعیتی و ساختمانی بالا روی کمربند های زلزله قرار دارند علت اصلی تلفات جانی و خسارتمالی ناشی از زلزله سقوط اجزای ساختمان ها و تاسیسات زیربنایی است زلزله می تواند به شدت به سیستم های حمل و نقل آسیب رساند و آن ها را مختل کند هیچ شاخه ای از حمل و نقل از آسیب گسترده زلزله درامان نیست راه ها خطوط راه آهن لوله های گاز خطوط انتقال برق و فرودگاه ها و بنادر ممکن است به کلی نابود شوند وجود آمادگی قبلی برای برخورد با بحران یکی از مهمترین عوامل درکاستن صدمات ناشی از حوادث است آمادگی نیروها به عنوان یک عامل مهم برای کاهش خسارات تلقی می شود.

این موضوع خیلی زود توسط رییس شورای شهر تهران نیز تاکید شد. به گفته محسن هاشمی رفسنجانی "شهر تهران بر اساس کارشناسی‌های صورت گرفته در هر ۱۵۰ سال یک بار یک زلزله ۷ ریشتری را تجربه کرده است، ولی در حال حاضر ۳۵ سال از این مهلت می‌گذرد و تهران نیز منتظر یک زلزله است".

ناامن بودن تهران در مقابل زلزله موضوعی است که همه روی آن اتفاق نظر دارند. همچنین به گفته رییس کمیسیون معماری و شهرسازی شورا شهر  "خدا نکند که تهران زلزله بیاید، چون وسعت و عمق تخریب آن چنان گسترده خواهد بود که تصور آن هم برای ما سخت است". 

میزان بافت فرسوده در تهران با بیش از سه‌هزار و ٧٠٠ هکتار بسیار گسترده است و در کنار آن هم ١٤ هزار هکتار بافت ناپایدار وجود دارد. فضای کالبدی شهر تهران مبتنی بر رعایت‌نکردن اصول و قواعد فنی و شهرسازی و معماری است. در کنار این‌ها اما وضعیت نامتوازن مدیریت بحران تهران است که شرایط را سخت‌تر می‌کند. مدیریت بحران در تهران در حوزه آموزش مردم، در حوزه ایجاد زیرساخت‌های لازم، تجهیزات مورد نیاز و ایجاد هماهنگی‌ها مشکل جدی دارد.  حال با توجه به احتمال بالای زلزله در تهران، ایمن نبودن سازه‌های شهری و ضعف شدید مدیریت بحران باید منتظر وقوع فاجعه‌ای در تهران باشیم. برای پیشگیری از چنین فاجعه‌ای و برخورد مناسب با شرایط بحرانیِ زلزله، توجه هرچه بیشتر به مدیریت بحران یک موضوع جدی و اساسی است. در کل، برنامه‌های مدیریت بحران در حوادث طبیعی، شامل بخشهای مختلفی است که قبل از وقوع بحران آغاز می‌شود و تا هنگام وقوع و بعد از آن نیز ادامه می‌یابد. معمولا مراحل مدیریت حوادث، شامل آمادگی، پیشگیری، واکنش و بازسازی است.

یکی از مهمترین مواردی که در مراحل مختلف مدیریت بحران، به خصوص زلزله ضروری است، مدیریت حمل و نقل در شرایط اضطرار است. برخی از مشکلاتی که در هنگام وقوع زلزله می‌تواند برای شبکه حمل ونقل درون شهری بوجود بیاید به شرح زیر است:  آسیب دیدن پل‌ها که می‌تواند به مسدودشدن مسیر اصلی منجر شود؛ ریزش ساختمانهای بلند مجاور بزرگراه‌ها که می‌تواند مسیر را کاملا مسدود یا ناامن کند؛ آسیب دیدن شبکه‌های آب، گاز و فاضلاب که نه تنها خیابان ها، بلکه تونل‌های مترو را نیز تهدید می‌کند؛ سقوط دکل‌های برق و مخابرات که علاوه بر مسدودکردن مسیرها، احتمال وقوع آتش سوزی را نیز افزایش‌ می‌دهد؛ رهاشدن خودرو‌ها در سطح خیابان‌ها از سوی مردم به علت نبود امکان حرکت و تمایل آن‌ها برای دسترسی به منزل خود و خویشان برای باخبرشدن از وضعیت خانواده و بستگان که موجب سد معابر می شود.

شرایط بحرانی زلزله برای معابر در مورد تهران بسیار بحرانی است. در این شهر، وجود پانزده میلیون سفر روزانه در شبکه معابر شهری و تردد بیش از دو میلیون خودرو نشان از گستردگی مسایل و مشکلات شهر تهران در بخش حمل ونقل دارد؛ به طوری که هرگونه آسیبی که به وسیله سوانح طبیعی به ویژه زلزله به این شبکه حمل ونقل، به ویژه بزرگراه‌ها وارد شود، بر تمام کلانشهر، تاثیر اساسی می‌گذارد. توزیع ناهمگون مراکز امداد و نجات در سطح شهر تهران از یک سو و یکنواخت نبودن توزیع جمعیت در شهر از سوی دیگر نیز تشدید کننده شرایط بحرانی اند. حادثه پلاسکو را که به یاد دارید.

 

چرا باید به شبکه حمل و نقل توجه ویژه ای کرد؟

به طور کلی وظایف بخش حمل و نقل در شرایط بحران شامل توزیع مصدومین، انتقال افراد سالم، تامین اقلام دارویی و تامین مواد غذایی و ... می‌شود. در زمینه مدیریت ترافیک پس از زلزله، سیستم حمل ونقل نقش بسیار مهمی در بین سایر شریان های حیاتی (مانند خطوط انتقال گاز و..) برعهده دارد به طوری که آسیب های فیزیکی و خسارت های کارکردی در زیرساخت های حمل ونقل، موجب تضعیف عملیات امداد و نجات بعد از سوانح طبیعی می‌شود که پیامدهای ناگواری برای شهر دارد.

مورد دیگری که اهمیت مدیریت حمل و نقل در زمان زلزله را نشان می‌دهد زمان امداد رسانی است. براساس مطالعه‌ها و تجربه‌های جهانی، زمان بهینه برای کمک به مجروحان و آسیب دیدگان حوادث زمین لرزه، ۲۴ ساعت اول پس از حادثه است. در هر ثانیه از این ۲۴ ساعت می‌توان جان صد‌ها نفر را نجات داد. اما در ایران معمولا 12 بعد از وقوع زلزله امداد رسانی شروع می شود!

مسلم است که پس از زلزله، یکی از اهداف اصلی در مرحله پاسخ مدیریت شهری، یافتن سریعترین راه برای انتقال مصدومان سانحه به مراکز امدادی و تخلیه و جابه جایی مردم سانحه دیده به مراکز ازپیش تعیین شده است. این امر میسر نمی‌شود، مگر آن که شبکه دسترسی، ایمن و از پیش تعیین شده باشد؛ برنامه‌ریزی آن برای هریک از فعالیت های اجرایی در مدیریت سانحه از جمله امداد، تخلیه اضطراری و پشتیبانی به طور جداگانه انجام شود و سازمان های مرتبط در چارچوب تحلیل بهینه سازی مسیر حمل ونقل اضطراری، از این مسیر‌ها اطلاع داشته باشند. در مورد شهر تهران، معابری که شریان حیاتی هستند باید از پیش اولویت بندی بشوند و آن‌ها به اصطلاح residency یا "اسکان" در موردشان بررسی شود. به عنوان مثال تجربه زلزله‌های گذشته نشان داده است که شبکه بزرگراهی، در برابر زلزله‌های بزرگ به شدت آسیب‌پذیر است. پس باید از قبل، آسیب پذیری این شبکه ارزیابی شود.

 

برخی از مناطق  شهر تهران روی گسل قرار داد به این ساختمان ها چگونه باید امداد رسانی کرد؟

در بررسی‌های علمی پیش بینی شده است در هنگام وقوع زلزله در مرز گسیختگی گسل ها، هیچ ساختمانی با هر ضریب ایمنی سالم نمی‌ماند. مناطقی که در جوار منطقه گسست قرار دارند، ویرانی بسیار شدیدی خواهند داشت. به دلیل مجاورت ساختمان‌ها با خیابان ها، این موضوع اهمیت بیشتری می‌یابد. بر اساس بررسی‌های انجام شده با وجود سه گسل اصلی شمال، شرق و گسل ری در جنوب کمتر قسمتی از شهر تهران را می‌توان یافت که در فاصله‌ای مناسب از سه گسل فوق واقع شده باشد.

گسل ری درجنوب تهران که در صورت فعالیت پرتلفات‌ترین گسل کشور و شاید جهان است از جاده خاوران شروع و با گذر از دولت آباد و حرکت روی جاده کمربندی تهران در حد نصاب کوره‌های آجرپزی چهار دانگه پایان می‌یابد.

گسل شرق نیز که توانایی قوی‌ترین زلزله را دارا است از شرق به تهران وارد شده و با گذر از اراضی سرخه حصار و حرکت روی بزرگراه شهید بابایی تا مجیدیه و سید خندان امتداد می‌یابد.

اما جالب اینجا است که اکثر حریم‌های انتقال نیروی شهر تهران نیز روی همین گسل‌های زلزله واقع شده است و مطمئنا بسته شدن شریان‌های اصلی در زمان زلزله عملیات امداد رسانی و تخلیه شهر را بسیار دشوار می‌کند و جز استفاده از هلی‌کوپتر باقی نمی‌ماند. بررسی‌های علمی و همچنین تجربه‌های گذشته لزوم توجه هرچه بیشتر به مدیریت بحران را نشان می‌دهد. مخصوصا در شهر تهران که در حالت عادی هم مشکلات بسیاری در حوزه حمل و نقل دارد.

 

با توجه به این که اکثر حریم‌های انتقال نیروی شهر تهران روی گسل‌های زلزله واقع شده است و مشکلاتی که ممکن است در هنگام وقوع زلزله برای حمل و نقل و امداد رسانی به وجود بیاید آیا راهکاری برای مدیریت استقرار حمل و نقل در بحران برای شهر تهران پیش بینی شده است؟

بله پروژه هایی در این زمینه انجام شده است. یکی این که قبل از بحران چه کارهایی می‌توان انجام داد یک بعد از بحران.

قبل از بحران باید شریان‌های اصلی مشخص بشوند و ببینیم کدام بار بیشتری از ترافیک را تحمل می‌کنند ابتدا آن‌ها را در اولویت اول مقاوم‌سازی بگذاریم.

بعد از بحران هم باید برای هر شهری چند شهر پشتیبان در نظر گرفته شود؛ که با توجه به آماری که بدست می‌آید در مورد شهرهایی که خراب نشده اند برای امداد رسانی نزدیک‌ترین مسیر به سمت آن پیدا بشود.

یک سری کار‌ها در این زمینه انجام شده و می‌شود بحث evacuation یا "تخلیه" بحث مطرحی است. منتها این‌ها بیشتر مطالعات و پژوهش است، ولی این که اجرایی بشود و به آن ارزش بدهند، خیلی بعید به نظر می‌رسد.

 

آیا تهران این ظرفیت را دارد که در شرایط بحران مثل زلزله بتوان عملیات امداد رسانی و حمل و نقل را در شهر به خوبی انجام داد؟

قاعدتا در شرایط زلزله حجم عظیمی از شبکه از بین می‌رود که البته به شدت زلزله خیلی بستگی دارد. ولی اگر شدید باشد در تهران غیر از از طریق هلی کوپتر امکان جابه جایی نیست. باید بیشتر امداد رسانی به دروازه‌ها انجام بگیرد به شکل جاده‌ای یا ریلی. باید وسعت زلزله را دید.

در مورد هلی کوپتر باید سایت هایی برای آن تدوین و مشخص بشود مردم آن جا جمع شوند و آن جا امداد رسانی صورت گیرد. البته با این جمعیت 12 میلیونی واقعا این که امداد رسانی چگونه باشد یک بعد آن حمل و نقل مردم است.

یک بعد دیگر حضور نیروهای آتش نشانی است؛ آن هم در کوچه‌های ۶ متری که در حالت عادی هم امداد رسانی دشوار است چه برسد به اینک ه آوار هم بریزد.ابعاد سنگینی دارد و وقتی بیشتر فکر می‌کنیم بسیار وضعیت ناامید کننده‌ای است.

 

با توجه به اینکه ما الان در شرایط پیش از بحران هستیم و فرصت برای اقداماتی جهت مقابله با زلزله احتمالی وجود دارد. به نظر شما برای اجرای بهتر مدیریت حمل و نقل در آن شرایط از الان چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم؟

مهم‌ترین امر بحث اطلاع رسانی و مانور است این که تدبیری اندیشیده شود برای این که مردم کجا‌ها جمع بشوند کجا‌ها بهتر است آموزش ببیند. محل هایی برای این شرایط تهیه بشود.  البته کارهایی در این زمینه شده است. مثلا در مورد تهران، اگر اشتباه نکنم شهر اصفهان قرار است حامی اش باشد که شهری است که هم نزدیک است هم امکانات دارد به خصوص از لحاظ بحث‌های بهداشتی، مداوا و خورد و خوراک.

 

بحث مقاوم سازی تا چه حدی در شهر تهران امکان پذیر است؟

بحث مقاوم سازی مستلزم هزینه بسیاری است. قبلا هم می‌توانست این‌ها صورت بگیرد الان هم طبیعتا جا دارد. ولی در حالی که به آن ارزش داده شود.

اصولا می‌گویند بعد از بحران به دلیل هجوم مردم خیلی رفتار افراد قابل پیش بینی نیست. در این شرایط اگر خیابانی هم قابل بهره برداری باشد هجوم مردم به آن جا موجب می‌شود که گلوگاه‌های خیلی بیشتری ایجاد شود.  پس نتیجه می‌گیریم بیشتر به نظر من آموزش مانور برای سطوح مختلف زلزله مهم است که مردم با این شرایط آشنا شوند.

 

به طور کلی از لحاظ طراحی شهری در مورد مسائل حمل و نقل چه مواردی باید رعایت شود که در شرایط بحران بتواند پاسخگوی عبور و مرور شهروندان باشد؟

باید از پیش معابری که شریان حیاتی هستند آن‌ها اولویت بندی بشوند. البته اگر مقاوم سازی ساختمان‌ها خوب انجام شود کمتر با مقوله اسکان در معابر مواجه می‌شویم. بحث دیگر بحث حمل و نقل و شبکه است. این که شبکه‌ها خراب نشوند و تبدیل به گلوگاه نشوند. حالا درون شهر ما به آن صورت تونل شهری نداریم بیشتر مترو و پل‌ها است که ممکن است خراب بشود. در مرود آن‌ها لازم است که مقاوم سازی انجام بشود.

 

یکی از سیستم‌های حمل و نقل امن شهری راه آهن است. در شرایط زلزله، راه‌آهن شهری چقدر می‌تواند در حمل و نقل موثر باشد؟

بستگی به شدت زلزله دارد. اگر راه آهن سالم باشد می‌توانند با آن هم بیماران را ببرند هم می‌تواندد تجهیزات و... بیاورند. اگر نه که باید از هلیکوپتر استفاده کرد.

 

به طور کلی در حال حاضر اولویت‌ها را برای بهبود شرایط حمل و نقل در شرایط زلزله چه می‌دانید؟

مطالعه کاربردی‌تری در مورد معابر و اینکه کدام معابر مهم‌تر هستند و چه معابری برای امداد رسانی انتخاب بشوند و طبیعتا مقاوم سازی معابر. این‌ها از بعد حمل و نقل. مقاوم سازی ساختمان که بحثی جدا است.

 

در شرایط بحرانی بعد از زلزله چگونه ترافیک و حمل و نقل را باید مدیریت کرد؟

 عملیات کمک رسانی به حادثه دیدگان در کمترین زمان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. افزایش جمعیت، بالا رفتن حجم سفرها و تراکم ترافیکی موجود در شبکه حمل ونقل، باعث ناکارآمدی مراکز مدیریت اضطراری در اعزام سریع خودروهای امدادی برای کاهش تلفات ناشی از حوادث می شود. طراحی یک مدل خوب امدادرسانی با در نظر گرفتن تمامی امکانات در شرایط بهینه می تواند تاثیرات مثبت داشته باشد ارائه خدمات اضطراری، نیاز به امکانات و توانایی های حمل و نقل دارد. درتوزیع خدمات سازمان یافته، دریافت کمک ها، فراهم کردن امکانات، شبکه های حمل و نقل نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند.
به منظور کاهش آسیبها و آثار بحران ها در شبکه حمل و نقل جاده ای نیازمند یک سیستم مدیریتی جامع و کامل هستیم و از طرف دیگر در یک دیدگاه کلان و اساسی در بحث حوادث، ضرورت تدوین مدیریت بحران ، به طور کامل روشن است. اجرای مدیریت بحران نیازمند یک ساختار مدیریتی است، که مدیریت منطقه آسیب دیده اهمیت بیشتری پیدا می کند. در طول این ساختار موضوعاتی مانند فرابخشی بودن فعالیت ها باید در نظر گرفته شود. از آن جا که شرایط وقوع حادثه دارای خصوصیات و ویژگی های منحصر به فردی است برای طراحی ساختار مدیریت بحران می بایستی ابعاد سازمانی به صورت خاص مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

در پایان چه تحلیلی امداد رسانی زلزله اخیر کرمانشاه دارد؟

در ایران معمولا امداد 12 ساعت پس از حادثه آغاز می‌شود و باید در نظر بگیریم که اولین کار در زمان بحران آغاز عملیات نجات است. بنابراین تمرکز مدیریت بحران در فاز اول جست‌وجو و نجات و پس از آن امدادرسانی است.

براساس برآورد حلال احمر حدود 30 هزار خانوار یعنی 150 هزار نفر حادثه دیده در مناطق زلزله زده بودند که همه آن ها افرادی نبودند که خانه‌هایشان خراب شده باشد ولی با این حال بیش از 85 هزار چادر در مناطق حادثه دیده توزیع شد که این مساله نشان می‌دهد که مردم فکر می‌کردند شاید این ها چیزی است که حتی در صورت سالم بودن خانه‌هایشان باید دریافت کنند. بعضی‌ها هم با فرض این که شاید بعدا به آن ها چادر و یا اقلام نرسد، نگران بودند و خودشان به جاهایی که اقلام توزیع می‌شد می‌رفتند.

معمولا در سوانح چنین اتفاقاتی رخ می‌دهد و از همین رو ابتدا بیش از آن چه نیاز است امکانات توزیع می‌کنند تا زمانی که نظم مناسب حاکم شود مثل حالا که دفترچه‌های امدادی میان مردم توزیع شده است و با نظم مناسبی این کار انجام شد البته در نظر داشته باشیم همین حالا هم در مناطقی که تعداد خانوارهای آسیب دیده حدود 30 هزار خانوار است 55 هزار دفترچه توزیع شده است!

در چنین حوادثی رفتارهایی می‌بینیم که ریشه در موضوعات مختلفی دارد که بررسی آن را پیچیده می‌کند. یکی از عوامل آن مرتبط به فقر مردم و یکی دیگر مربوط به جهل و عدم آگاهی و فرصت‌طلبی بعضی افراد است که مشکلاتی را در روند توزیع و امدادرسانی ایجاد می‌کند. خیلی از کشورهای توسعه یافته به دستگاه‌هایی مجهز هستند که به آن ها برای امدادرسانی مناسب کمک می‌کند و دیگر نیازی نیست که با توزیع دفترچه‌هایی امدادرسانی را ارزیابی کنند. کنترل رفتار هیجانی مردم در آن شرایط مشکل است. بالاخره جمعیت هلال‌احمر امکانات را در اختیار داشت ولی نکته قابل توجه این است که برای این که امکانات از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل شود نیاز به امنیت دارد. به هر حال کنترل امنیت منطقه حادثه دیده بسیار مهم است و در مسیر انتقال اقلام نیز ممکن است اتفاقاتی بیفتد. به هرحال در این شرایط مناطق دچار ناامنی می‌شوند و بعضی از افراد فرصت طلب برای سو استفاده وارد این مناطق می‌شوند تا جایی که حتی گاهی زودتر از نیروهای امدادی خودشان را به مناطق می‌رسانند. این اتفاق در زلزله بم افتاد و برخی از این افراد چنین کاری را انجام دادند.

بنابراین مهمترین موضوع حتی قبل از توزیع اقلام باید این باشد که امنیت و کنترل کاملی در منطقه ایجاد شود که این وظیفه نیروهای مسلح و انتظامی است که سریعا وارد شوند. به نظر من در خیلی از جاها حتی باید منطقه قرمز اعلام کرد تا ورود و خروج‌ها کاملا کنترل شوند. در آن زمان دستگاه‌های امدادی در فاز امداد و نجات می‌توانند عملکرد بهتری داشته باشند.

یک بخش فضای احساسی مربوط به روزهای اول حادثه است. در این بازه زمانی همه چیز حالت هیجان زده دارد به خصوص در ما ایرانی‌ها که اصولا افرادی هیجانی هستیم و نسبت به یک مسئله در ابتدا به شدت واکنش نشان می‌دهیم و این حس به سرعت فروکش می‌کند. بنابراین این مسئله را به عنوان عدم اعتماد به جمعیت قلمداد نمی‌کنم و بخشی از آن را طبیعی می‌دانم.

البته در این رابطه نقش رسانه‌ها هم اهمیت دارد. این که می‌گوییم رسانه زمان بحران با زمان عادی متفاوت است به همین دلیل است. در چنین شرایطی رسانه‌ها باید به درستی خبر رسانی کنند تا بتوانند سطح توقعات مردم را کنترل کنند و اعتماد مردم به این نهادها را افزایش دهند. اگر هم مشکلی وجود دارد باید بعد از این شرایط به آن بپردازند و پررنگ کردن نقص‌های یک مجموعه در آن شرایط کمکی نمی‌کند. نقص‌هایی که بعضی از آن ها ممکن است درست باشد و بعضی از آن ها اشتباه باشد.

Search

Latest News

درباره ما

 وب سايت دکتر محمد ساطعی جهت نقد و بررسي چالش ها و موضوعات مرتبط با صنعت حمل و نقل و همچنين تعامل با مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي راه اندازی شده است. همچنین این وب سایت قصد دارد با تعامل و اطلاع رسانی به سرمايه گذاران داخلي و خارجي آنان را از رویدادهای حوزه اقتصادی آگاه کند.

ما را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:

 

گواهینامه ها و افتخارات

تمامی حقوق این وب سایت محفوط می باشد.

وب سایت دکتر محمد ساطعی 

طراحی و توسعه توسط :

후원 수준 및 혜택

افزونه ها دات کام 

جستجو در سایت